STEN
Pistolet maszynowy STEN Mk II
STEN (Shepard Turpin Enfield) to brytyjski pistolet maszynowy skonstruowany przez Reginalda Vernona Sheparda oraz Harolda Johna Turpina (Enfield to miejscowość w której znajduje się Royal Small Arms Factory, miejsce pracy obu konstruktorów). Broń zastąpiła pistolet maszynowy Lanchester (znany również jako Sterling Automatic Carbine) skonstruowany przez George'a Lanchestera. STEN działa na zasadzie odrzutu zamka swobodnego, strzelanie następuje z zamka otwartego. Zastosowano iglicę stałą osadzoną na zamku. Po wystrzeleniu z magazynka ostatniego naboju zamek nie zatrzymuje się w tylnym położeniu. Ruchoma podczas strzelania rączka zamkowa porusza się w wycięciu umieszczonym z prawej strony rurowej komory zamkowej. Broń zasilana jest nabojem 9x19mm Parabellum. Zasilanie odbywa się z dwurzędowego magazynka pudełkowego z jednorzędowym wyprowadzeniem o pojemności 32 naboi, pistolet może być również zasilany z magazynka od pistoletów maszynowych MP38 i MP40. Gniazdo magazynka znajduje się z lewej strony komory zamkowej, po przeciwnej stronie umieszczono okno wyrzutowe łusek. Zastosowano sprężynowy wyciąg umieszczony na zamku oraz wyrzutnik stały przymocowany do komory zamkowej. Broń posiada mechanizm spustowy umożliwiający strzelanie ogniem pojedynczym i ciągłym, trzpień przełącznika rodzaju ognia znajduje się w komorze spustowej przed kabłąkiem spustu. Przepchnięcie trzpienia przełącznika rodzaju ognia na prawą stronę broni umożliwia strzelanie ogniem ciągłym, natomiast przepchnięcie  trzpienia przełącznika rodzaju ognia na lewą stronę broni umożliwia strzelanie ogniem pojedynczym.
T40
T40 (Turpin 40, broń znana również jako Shepard Turpin Carbine) to skonstruowany w 1941r prototyp pistoletu maszynowego STEN. Broń posiadała metalową kolbę odłączaną oraz drewniane łoże ze składanym do przodu chwytem pistoletowym. Po lewej i prawej stronie kolby umieszczone były drewniane okładki. Zastosowano mechanizm spustowy umożliwiający strzelanie ogniem pojedynczym i ciągłym, przy czym przełącznik rodzaju ognia mógł być przestawiony na inny tryb ognia jedynie wtedy kiedy zamek znajdował się w tylnym położeniu. Aby zabezpieczyć broń z zamkiem w tylnym położeniu należało włożyć rączkę zamkową w wycięcie umieszczone z tyłu komory zamkowej pod wycięciem w którym porusza się rączka zamkowa, zabezpieczenie broni z zamkiem w przednim położeniu nie było możliwe. Wokół całej długości lufy umieszczono stalową osłonę pozbawioną perforacji. Prototypowy pistolet maszynowy T40/1 posiadał zaczep do mocowania bagnetu, natomiast prototyp T40/2 wyposażony był w stożkowy tłumik płomieni pełniący równocześnie rolę osłabiacza podrzutu. Broń posiadała stałe przyrządy celownicze złożone z muszki umieszczonej na osłonie lufy oraz przeziernika umieszczonego na tylnej ściance komory zamkowej, przyrządy celownicze ustawione były na 100 jardów (91m).
STEN Mk I
STEN Mk I (pełne oznaczenie Carbine, Machine, STEN Mk I) został wprowadzony do uzbrojenia 7 marca 1941r, jednak produkcja seryjna ruszyła dopiero w październiku 1941r. Broń w odróżnieniu od prototypu ST40 posiada wzmocnione gniazdo magazynka oraz zmodyfikowane przyrządy celownicze ustawione na 100 jardów (91m). Zastosowano metalową kolbę odłączaną z drewnianymi okładkami. Drewniane łoże wyposażone jest w składany do przodu chwyt pistoletowy. Pistolet posiada przełącznik rodzaju ognia który przestawić można jedynie z zamkiem w tylnym położeniu. Zabezpieczenie broni z zamkiem w tylnym położeniu następuje poprzez włożenie rączki zamkowej w wycięcie umieszczone pod wycięciem w którym porusza się rączka zamkowa, pistolet nie posiada bezpiecznika umożliwiającego zabezpieczenie broni z zamkiem w przednim położeniu. Na podstawie STENa Mk I skonstruowano wersję STEN Mk I* pozbawioną drewnianego łoża oraz tłumika płomieni. Jedynym producentem pistoletów maszynowych STEN Mk I oraz STEN Mk I* była firma Singer, produkcja trwała do 1943r. Ogółem wyprodukowano 300 149 pistoletów maszynowych STEN Mk I oraz STEN Mk I*.
STEN Mk II
STEN Mk II to wersja wprowadzona do uzbrojenia 9 czerwca 1941r. Broń posiada krótką perforowaną osłonę lufy oraz metalową kolbę odłączaną. Zastosowano obrotowe gniazdo magazynka z zatrzaskiem sprężynującym, obrót gniazda magazynka o 90 stopni w dół powoduje zasłonięcie okna wyrzutowego i tym samym ochrania wnętrze komory zamkowej przed zanieczyszczeniami. Krótka osłona lufy służąca za łoże nie jest wygodna, dlatego też wielu strzelców trzymało broń za gniazdo magazynka, co z kolei prowadziło do zmiany kąta donoszenia naboi i tym samym do zacięć. Broń posiada zmodyfikowany zamek, dlatego też przełącznik rodzaju ognia może być przestawiony na inny tryb ognia niezależnie od tego czy zamek znajduje się w przednim czy tylnym położeniu. Wycięcie do którego należy włożyć rączkę zamkową w celu zabezpieczenia broni znajduje się nad wycięciem w którym porusza się rączka zamkowa. Pistolety produkowane od 1943r posiadają zmodyfikowaną rączkę zamkową która umożliwia zabezpieczenie broni z zamkiem w przednim położeniu. W celu zabezpieczenia broni z zamkiem w przednim położeniu należy wcisnąć rączkę zamkową, co powoduje wejście kołka w otwór umieszczony po drugiej stronie komory zamkowej. Lufa STENa Mk II odłączana jest od komory zamkowej podczas rozkładania częściowego, co ciekawe po złożeniu pistoletu lufa może być obrócona osiowo o dowolny kąt w stosunku do położenia lufy przed rozłożeniem. Lufa obrócona osiowo powoduje zmianę średniego punktu trafienia, dlatego też zalecano wycinanie na zewnętrznej części lufy rysy ułatwiającej zamontowanie lufy w takiej samej pozycji jak przed rozłożeniem. Przyrządy celownicze składają się z regulowanej w poziomie muszki mocowanej w komorze zamkowej na jaskółczy ogon oraz przeziernika umieszczonego w tylnej ściance komory zamkowej. Przyrządy celownicze ustawione są na 100 jardów (91m). Ogółem wyprodukowano 2 600 000 pistoletów maszynowych STEN Mk II, tak więc jest to najbardziej popularna wersja STENa.
STEN Mk II (S)
STEN Mk II (S) znany również pod pełnym oznaczeniem Carbine, Machine, 9mm, STEN Mk II (for Special Purpose) to wytłumiona wersja STENa Mk II. Pistolet maszynowy STEN Mk II (S) posiada integralny tłumik dźwięku, krótką lufę o długości 76mm wyposażoną w otwory mające na celu zmniejszyć prędkość początkową pocisku, lżejszy zamek oraz skróconą sprężynę powrotną. Zmniejszanie masy zamka oraz skracania sprężyny powrotnej odbywało się indywidualnie dla każdego egzemplarza, dlatego też elementy te nie były wymienne pomiędzy egzemplarzami. Pistolet nie musi być zasilany nabojami z pociskiem poddźwiękowym. Podczas strzelania tłumik dźwięku służy za łoże, aby ochronić dłoń przed poparzeniem na tłumiku umieszczano brezentową osłonę. Ze STENa Mk II (S) zalecano strzelać jedynie ogniem pojedynczym. Ogółem wyprodukowano około 5776 egzemplarzy.
STEN Mk III
STEN Mk III to wersja której produkcję seryjną rozpoczęto w styczniu 1942r, choć oficjalnie broń do uzbrojenia wprowadzono dopiero w sierpniu 1943r. Broń posiada tłoczoną komorę zamkową, nieruchome gniazdo magazynka umieszczone z lewej strony komory zamkowej oraz długą osłonę lufy pozbawioną perforacji. Lufa stanowi jeden element z komorą zamkową, dlatego też w odróżnieniu od innych wersji lufa nie jest wymienna. Zastosowano powiększone okno wyrzutowe, przed oknem wyrzutowym znajduje się osłona uniemożliwiająca złapanie broni zbyt blisko okna wyrzutowego. Pistolet wyposażony jest w metalową kolbę odłączaną. Jeśli zamek znajduje się w tylnym położeniu zabezpieczenie broni następuje poprzez włożenie rączki zamkowej w wycięcie umieszczone nad wycięciem w którym porusza się rączka zamkowa. Pistolety produkowane od 1943r posiadają rączkę zamkową która umożliwia zabezpieczenie broni z zamkiem w przednim położeniu. Zastosowano przyrządy celownicze złożone z muszki umieszczonej na osłonie lufy oraz przeziernika umieszczonego w tylnej ściance komory zamkowej. Przyrządy celownicze ustawione są na 100 jardów (91m). STEN Mk III był prostszy oraz tańszy od STENa Mk II. Pistolet maszynowy STEN Mk III produkowany był jedynie w firmie Lines Bros Ltd, ogółem wyprodukowano 876 794 egzemplarzy tej wersji.
STEN Mk IV
STEN Mk IV to prototypowa wersja STENa przeznaczona dla spadochroniarzy, prace nad bronią prowadzono od marca 1942r. Ostatecznie powstały dwa projekty pistoletu, STEN Mk 4A oraz STEN Mk 4B. Pistolet maszynowy STEN Mk 4A posiadał krótką lufę o długości 98mm, stożkowy tłumik płomieni, chwyt pistoletowy, zmodyfikowany mechanizm spustowy oraz metalową kolbę składaną. Pistolet maszynowy STEN Mk 4B posiadał natomiast krótką lufę o długości 98mm, skróconą komorę zamkową, chwyt pistoletowy oraz metalową kolbę składaną. Ze względu na zastosowanie skróconej komory zamkowej szybkostrzelność teoretyczna wzrosła do 600 strzałów na minutę. Prace nad STENem Mk IV zakończono w lutym 1945r, broń nie została wprowadzona do uzbrojenia.
STEN Mk V
STEN Mk V to wersja której produkcję seryjną rozpoczęto w lutym 1944r, choć pistolet wprowadzono do uzbrojenia dopiero w kwietniu 1946r. Broń wyposażona jest w odłączaną kolbę drewnianą, obrotowe gniazdo magazynka oraz wykonany z drewna tylny i przedni chwyt pistoletowy. Obrót gniazda magazynka o 90 stopni w dół powoduje zasłonięcie okna wyrzutowego ochraniając wnętrze komory zamkowej przed zanieczyszczeniami. Lufa osłonięta jest krótką perforowaną osłoną, na lufie znajduje się zaczep do mocowania bagnetu. Przedni chwyt pistoletowy mocowano do blaszanej obejmy znajdującej się na osłonie lufy, ze względu na małą wytrzymałość przednie chwyty pistoletowe były często demontowane. Mechanizm spustowy znajduje się bliżej przedniej części broni niż w poprzednich wersjach. Zamek ze STENa Mk V może być wykorzystany w poprzednich wersjach broni, jednak zamki z poprzednich wersji nie mogą być wykorzystane w STENie Mk V. Zabezpieczenie broni z zamkiem w tylnym położeniu następuje poprzez włożenie rączki zamkowej w wycięcie umieszczone nad wycięciem w którym porusza się rączka zamkowa, pistolet posiada rączkę zamkową która umożliwia również zabezpieczenie broni z zamkiem w przednim położeniu. Lufa odłączana jest od komory zamkowej podczas rozkładania częściowego, podczas składania pistoletu można ją zamontować jedynie w takim samym położeniu jak przed rozłożeniem. Broń posiada przyrządy celownicze złożone z mocowanej na lufie regulowanej w poziomie muszki oraz przeziernika umieszczonego w tylnej ściance komory zamkowej. Przyrządy celownicze ustawione są na 100 jardów (91m). Ogółem wyprodukowano 527 928 pistoletów maszynowych STEN Mk V.
STEN Mk 6
STEN Mk 6 to wersja wytłumiona skonstruowana w 1945r na podstawie STENa Mk V. Pistolet maszynowy STEN Mk 6 wyposażony jest w integralny tłumik dźwięku, lufę o długości 120mm z otworami mającymi na celu zmniejszenie prędkości początkowej pocisku oraz odłączaną kolbę drewnianą. Każdy egzemplarz posiadał indywidualnie zmniejszaną masę zamka oraz indywidualnie skracaną sprężynę powrotną, dlatego też zamki i sprężyny powrotne nie są wymienne pomiędzy egzemplarzami. Broń nie musi być zasilana nabojami z pociskiem poddźwiękowym. Ogółem wyprodukowano 24 824 egzemplarze STENa Mk 6.
Rozkładanie częściowe STENa Mk II
Po wyjęciu magazynka i sprawdzeniu czy komora nabojowa jest pusta należy nacisnąć zatrzask kolby w celu odłączenia kolby. Po odłączeniu kolby strzelec powinien nacisnąć oporę sprężyny powrotnej, obrócić ją w lewo, po czym wyjąc oporę sprężyny powrotnej oraz sprężynę powrotną. Następnie należy przesunąć zamek w tylne położenie, tak aby rączka zamkowa znalazła się pod wycięciem zabezpieczającym, po czym wyjąć z zamka rączkę zamkową. Po wyjęciu rączki zamkowej strzelec powinien wyjąć zamek z komory zamkowej. Następnie należy nacisnąć zatrzask osłony lufy oraz obrócić gniazdo magazynka o 90 stopni w dół, po czym odkręcić osłonę lufy i odłączyć lufę od komory zamkowej.
STEN w Polsce
Do okupowanej Polski za pomocą zrzutów Brytyjczycy dostarczyli około 11 000 pistoletów maszynowych STEN, przy czym większość broni była w wersji STEN Mk II. W okupowanej Polsce produkowano również kopię pistoletu maszynowego STEN Mk II, egzemplarze produkowane w Polsce posiadały wybitego na gnieździe magazynka orła oraz wybite litery WP. Ogółem w 23 wytwórniach wyprodukowano około 2000 egzemplarzy polskiej kopii STENa Mk II. Na postawie STENa skonstruowano produkowane pod okupacją polskie pistolety maszynowe KIS, Bechowiec-2 oraz Błyskawica.
STEN w Niemczech
Pod koniec 1944r firma Mauser Werke AG rozpoczęła produkcję pistoletu maszynowego Potsdam Gerat opartego na STENie Mk II. Wbrew niektórym źródłom, Potsdam gerat nie był dokładną kopią STENa Mk II i odróżnienie niemieckiej broni od brytyjskiego oryginału nie stanowi problemu. Ogółem wyprodukowano 28 000 egzemplarzy. Na podstawie STENa skonstruowano również niemiecki pistolet maszynowy MP 3008, broń podobnie jak Błyskawica posiadała gniazdo magazynka umieszczone na dole komory zamkowej. Ogółem wyprodukowano około 10 000 pistoletów maszynowych MP 3008.
STEN ogółem
Pistolet maszynowy STEN był prostą, bardzo tanią oraz lekką bronią, nie była to jednak zbyt ergonomiczna i niezawodna konstrukcja. Broń nie cieszyła się wśród brytyjskich żołnierzy dobrą opinią, dlatego też zyskała obraźliwe przydomki Stench Gun oraz Wolworth Gun. Pistolet był natomiast lubiany przez partyzantów, przyczyniła się do tego możliwość szybkiego rozłożenia na kilka niewielkich części, możliwość zasilania z magazynków od MP38 i MP40 oraz prosta konstrukcja umożliwiająca produkcję w okupowanych krajach. Ogółem wyprodukowano około 3 750 000 egzemplarzy pistoletu maszynowego STEN. Następca STENa to pistolet maszynowy Sterling.
wersja
STEN Mk I
STEN Mk I*
STEN Mk II
STEN Mk II (S)
STEN Mk III
STEN Mk 4A
STEN Mk 4B
STEN Mk V
Sten Mk 6
nabój
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
9x19mm
Parabellum
długość lufy
198mm
198mm
197mm
95mm
197mm
98mm
98mm
197mm
120mm
długość
845mm
791mm
760mm
857mm
760mm
699mm z kolbą
rozłożoną
622mm z kolbą
rozłożoną
760mm
857mm
masa
3,3kg bez
magazynka
3,2kg bez
magazynka
2,9kg bez
magazynka
3,5kg bez
magazynka
3,2kg bez
magazynka
3,5kg bez
magazynka
3,45kg bez
magazynka
3,8kg bez
magazynka
4,3kg bez
magazynka
magazynek
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
pudełkowy na 32
naboje
szybkostrzelność
teoretyczna
540 strzałów na
minutę
540 strzałów na
minutę
540 strzałów na
minutę
575 strzałów na
minutę
560 strzałów na
minutę
560 strzałów na
minutę
600 strzałów na
minutę
540 strzałów na
minutę
560 strzałów na
minutę
Od góry: STEN Mk I, STEN Mk II, STEN Mk III, STEN Mk 4A, STEN Mk 4B, STEN Mk V
Przyrząd ułatwiający ładowanie magazynków do STENa